Καλωσορίσατε σε μια πλοήγηση που εξερευνά τον ενεργό κόσμο της επιστήμης και της έρευνας στην Ελλάδα https://pplg2018.gr/. Σε αυτό το σημείο δεν θα βρείτε συνηθισμένες αναφορές, αλλά μια πλήρη απεικόνιση του οικοσυστήματος: από τα μεγαλεπήβολα ερευνητικά έργα και τις υποδομές που τα ενισχύουν, μέχρι τους ανθρώπους που κρύβονται πίσω από κάθε ανακάλυψη και τους υπάρχοντες πόρους που μπορούν να αξιοποιήσουν επαγγελματίες και πολίτες. Επιδίωξή μας είναι να σας δώσουμε πρακτική γνώση για το πώς κινείται το τοπίο της καινοτομίας.
Η Αρχιτεκτονική των Επιστημονικών Έργων
Ένα σύγχρονο ερευνητικό έργο δεν είναι μόνο μια ιδέα, αλλά μια σύνθετη δομή με συγκεκριμένα στάδια ωρίμανσης. Ξεκινά από το Επίπεδο Τεχνολογικής Ετοιμότητας (TRL) 1, όπου παρατηρούμε τις βασικές αρχές, και καταλήγει έως το TRL 9, όπου ένα σύστημα ελέγχεται σε επιχειρησιακό περιβάλλον. Η κατανόηση αυτής της κλίμακας είναι κρίσιμη γιατί καθορίζει το είδος της χρηματοδότησης που είστε σε θέση να αιτηθείτε και τους συνεργάτες που χρειάζεστε σε κάθε φάση.
Στην Ελλάδα, τα πλείστα συνεργατικά έργα κινούνται μεταξύ TRL 3 και TRL 7, συνδέοντας την ακαδημαϊκή γνώση με τη βιομηχανική εφαρμογή. Η επιτυχία ενός έργου στηρίζεται από τον σαφή διαχωρισμό των πακέτων εργασίας (Work Packages). Κάθε πακέτο διαθέτει δικό του προϋπολογισμό, παραδοτέα και χρονοδιάγραμμα. Αυτή η αρθρωτή λογική καθιστά δυνατό σε διεπιστημονικές ομάδες να δραστηριοποιούνται παράλληλα χωρίς να χάνουν τη συνολική εικόνα του στόχου.
Η υποβολή μιας πρότασης προϋποθέτει στρατηγική σκέψη πέρα από την επιστημονική αριστεία. Πρέπει να συνεκτιμήσετε τον αντίκτυπο (impact) και την υλοποίηση (implementation). Οι αξιολογητές επιζητούν σαφείς οδούς προς την αγορά ή την κοινωνική αφομοίωση. Αυτό υποδηλώνει πως ένα έργο βιοτεχνολογίας δεν αρκεί να παρουσιάσει ένα νέο μόριο, αλλά οφείλει να προτείνει ένα επιχειρηματικό σχέδιο για την κλινική του αξιοποίηση και την κάλυψη ρυθμιστικών κενών.
Η κοινοπραξία είναι ο ακρογωνιαίος λίθος. Μια τυπική σύμπραξη αποτελείται από έναν ακαδημαϊκό συντονιστή, δύο ερευνητικά κέντρα, μια μεγάλη επιχείρηση και δύο μικρομεσαίες καινοτόμες εταιρείες. Αυτή η ισορροπία εξασφαλίζει ότι η γνώση μεταδίδεται από το εργαστήριο στην παραγωγή. Η διαχείριση της διανοητικής ιδιοκτησίας (IP) πρέπει να συμφωνηθεί εξαρχής μέσω μιας Συμφωνίας Κοινοπραξίας (Consortium Agreement), αποφεύγοντας μελλοντικές διαμάχες για τις πατέντες.
Από το Εργαστήριο στην Αγορά
Η μεταφορά τεχνολογίας είναι η τέχνη της μετατροπής της γνώσης σε αξία, και στην Ελλάδα έχει αποκτήσει δομή. Τα Γραφεία Μεταφοράς Τεχνολογίας (TTOs) των πανεπιστημίων είναι το πρώτο σημείο επαφής. Ο ρόλος τους δεν είναι γραφειοκρατικός αλλά στρατηγικός: αξιολογούν την εμπορική ελκυστικότητα μιας ανακάλυψης, διενεργούν αναζήτηση προηγούμενης τέχνης (prior art) και διαπραγματεύονται συμφωνίες αδειοδότησης. Εάν είστε ερευνητής, επισκεφθείτε το TTO σας πριν δημοσιεύσετε οτιδήποτε, για να μην καταστρέψετε άθελά σας την προοπτική κατοχύρωσης κατοχύρωσης ευρεσιτεχνίας.
Η δημιουργία τεχνοβλαστού (spin-off) είναι μια συναρπαστική αλλά απαιτητική διαδρομή. Το νομικό πλαίσιο επιτρέπει στους ερευνητές να κατέχουν μετοχές και να συμμετέχουν στη διοίκηση, διατηρώντας παράλληλα την ακαδημαϊκή τους θέση. Ωστόσο, η σύγκρουση συμφερόντων πρέπει να διαχειρίζεται με διαφάνεια. Συνιστούμε τη σύσταση μιας Ιδιωτικής Κεφαλαιουχικής Εταιρείας (ΙΚΕ) λόγω της ευελιξίας της και του χαμηλού αρχικού κεφαλαίου, αφού πρώτα λάβετε την έγκριση της Επιτροπής Δεοντολογίας του ιδρύματός σας.
Οι δράσεις ωρίμανσης, όπως τα προγράμματα Proof of Concept (PoC), είναι ο συνδετικός κρίκος που συχνά λείπει. Μια τυπική επιχορήγηση PoC καλύπτει δαπάνες όπως η ανάπτυξη πρωτοτύπου, η ανάλυση αγοράς και νομικές συμβουλές για την κατοχύρωση IP. Το ποσό κυμαίνεται συνήθως μεταξύ 30.000 και 150.000 ευρώ. Το κρίσιμο ερώτημα που πρέπει να απαντήσετε στην αίτησή σας είναι: «Αποδείξαμε ότι η ιδέα λειτουργεί τεχνικά· τώρα θέλουμε να μάθουμε αν λειτουργεί εμπορικά».
Η δικτύωση με τη βιομηχανία δεν είναι μονόδρομος. Οι μεγάλες φαρμακευτικές ή εταιρείες πληροφορικής αναζητούν ενεργά συνεργασίες ανοιχτής καινοτομίας με ελληνικά εργαστήρια. Αυτό που προσφέρουν είναι πρόσβαση σε δεδομένα πραγματικού κόσμου και κλινικές δοκιμές. Αυτό που ζητούν είναι ευελιξία και ταχύτητα. Η συμβουλή μας είναι να έχετε έτοιμο ένα non-confidential pitch deck που να εξηγεί σε απλή γλώσσα το πρόβλημα που λύνετε και την επιστημονική σας υπεροχή, χωρίς να αποκαλύπτει εμπορικά μυστικά.
Υποδομές και Σημεία Αριστείας
Η πρωτοποριακή έρευνα προϋποθέτει υποδομές που συνήθως είναι αδύνατον να αποκτήσει ένα μεμονωμένο ίδρυμα. Η Ελλάδα συμμετέχει σε πανευρωπαϊκές υποδομές όπως για παράδειγμα το ELIXIR για βιοπληροφορική και το CESSDA για κοινωνικές επιστήμες. Αυτό συνεπάγεται πρακτικά ότι ένας ερευνητής σε ένα μικρό περιφερειακό πανεπιστήμιο είναι σε θέση να αποκτήσει πρόσβαση σε υπερυπολογιστικές πλατφόρμες ή βάσεις γονιδιωματικών δεδομένων που βρίσκονται στο εξωτερικό, υποβάλλοντας απλώς ένα αίτημα χρήσης.
Σε φυσικό επίπεδο, υποδομές όπως το Κέντρο Πυρηνικών Ερευνών «Δημόκριτος» και το Αστεροσκοπείο Αθηνών δρουν ως κόμβοι ανοιχτής πρόσβασης. Αυτό που πρέπει να γνωρίζετε είναι η διαδικασία: υποβάλλετε μια πρόταση πειράματος, η οποία αξιολογείται από επιτροπή με κριτήριο την επιστημονική αριστεία. Εάν εγκριθεί, η πρόσβαση είναι δωρεάν και τα έξοδα διαμονής πολλές φορές καλύπτονται. Αυτό εκδημοκρατίζει την υψηλή τεχνολογία, καταργώντας τα οικονομικά εμπόδια.
Τα Τεχνολογικά Πάρκα, όπως είναι αυτό του ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» (Λεύκιππος) και το Επιστημονικό Πάρκο Πατρών, δεν είναι απλά κτιριακά συγκροτήματα. Είναι οικοσυστήματα που φιλοξενούν τεχνοβλαστούς και τμήματα R&D μεγάλων εταιρειών. Το πλεονέκτημα της συστέγασης είναι η άτυπη ανταλλαγή γνώσης και η πρόσβαση σε κοινό εξοπλισμό. Μια startup που νοικιάζει χώρο σε ένα πάρκο είναι σε θέση να χρησιμοποιήσει ένα ηλεκτρονικό μικροσκόπιο τελευταίας γενιάς με ωριαία χρέωση, παρακάμπτοντας μια επένδυση εκατομμυρίων.
Οι ψηφιακές υποδομές αλλάζουν το παιχνίδι. Η υπηρεσία GRNET παρέχει δικτυακή συνδεσιμότητα και υπερυπολογιστική ισχύ (ARIS). Για ένα ερευνητικό έργο που τρέχει προσομοιώσεις κλιματικής αλλαγής ή μοριακής δυναμικής, η πρόσβαση στον ARIS ελαττώνει τον χρόνο επεξεργασίας από εβδομάδες σε ώρες. Η διαδικασία αίτησης είναι απλή και η τεχνική υποστήριξη συνδράμει στη βελτιστοποίηση του κώδικα για παράλληλη επεξεργασία, βελτιστοποιώντας την απόδοση των πόρων σας.
Οικονομικά Εργαλεία και Πόροι
Το χρηματοδοτικό περιβάλλον είναι πολυδιάστατο και συχνά δυσνόητο, γι’ αυτό αξίζει να το αναλύσουμε πρακτικά. Στην κορυφή είναι το Horizon Europe, το πρόγραμμα-πλαίσιο της ΕΕ με προϋπολογισμό άνω των 95 δις ευρώ. Για την Ελλάδα, το ενδιαφέρον εστιάζεται στον Πυλώνα 2 (Παγκόσμιες Προκλήσεις) και στις δράσεις Marie Skłodowska-Curie. Η συμμετοχή χρειάζεται εγγραφή στο Funding & Tenders Portal και λήψη ενός μοναδικού κωδικού PIC (Participant Identification Code).
Σε εθνικό επίπεδο, το ΕΣΠΑ 2021-2027 μέσω της ΓΓΕΚ (Γενική Γραμματεία Έρευνας και Καινοτομίας) στηρίζει στοχευμένες δράσεις. Η δράση «Ερευνώ – Καινοτομώ» είναι η σημαία για τις επιχειρήσεις, καλύπτοντας από βασική έρευνα έως βιομηχανική επίδειξη. Αυτό που πολλές φορές παραβλέπεται είναι οι εθνικές υποδομές, όπως ο ΕΛΚΕ (Ειδικός Λογαριασμός Κονδυλίων Έρευνας) των πανεπιστημίων, που παρέχει διοικητική υποστήριξη και διαχειρίζεται τα κονδύλια με διαφάνεια.
Πέραν των επιχορηγήσεων, υπάρχουν εναλλακτικοί πόροι που αξίζουν την προσοχή σας. Οι πόροι του Ταμείου Ανάκαμψης κατευθύνονται σε μεγάλα εμβληματικά έργα, ενώ το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ) παρέχει ευέλικτες χρηματοδοτήσεις για μεταδιδακτορικούς ερευνητές και μικρές ομάδες. Το κλειδί εδώ είναι η συμπληρωματικότητα: μπορείτε να συνδυάσετε ένα εθνικό πρόγραμμα για εξοπλισμό με μια ευρωπαϊκή δράση για ανταλλαγές προσωπικού, δημιουργώντας ένα υβριδικό χρηματοδοτικό πακέτο.
Η πρόσβαση σε επιχειρηματικά κεφάλαια (VC) για τεχνοβλαστούς (spin-offs) έχει ωριμάσει σημαντικά. Ταμεία όπως το Metavallon και το Uni.Fund στοχεύουν σε εταιρείες έντασης γνώσης. Ωστόσο, η γέφυρα μεταξύ επιχορήγησης και επένδυσης είναι το λεγόμενο «κοιλάδι του θανάτου». Για να το γεφυρώσετε, αναζητήστε προγράμματα απόδειξης της ιδέας (Proof of Concept) που καλύπτουν τα πρώτα εμπορικά βήματα πριν το προϊόν είναι έτοιμο για επενδυτές.
Επιστήμη χωρίς φραγμούς και Διαχείριση Δεδομένων
Η Ανοιχτή Επιστήμη δεν συνιστά μια προσωρινή κατάσταση, αλλά μια θεσμική απαίτηση που μεταβάλλει τον τρόπο που λειτουργούμε. Στο Horizon Europe, η χωρίς καθυστέρηση ανοιχτή πρόσβαση στις δημοσιεύσεις είναι απαραίτητη. Αυτό συνεπάγεται ότι το ολόκληρο κείμενο του άρθρου σας πρέπει να είναι παρόν σε ένα ανοιχτό αποθετήριο, όπως το Zenodo ή το HELIX του ΕΚΤ, κατά την μέρα δημοσίευσης, δίχως χρονικό διάστημα εμπάργκο. Το κόστος των άρθρων (APCs) καλύπτεται reddit.com από το έργο, αλλά οφείλετε να το υπολογίσετε στον οικονομικό σχεδιασμό σας.
Το Πλάνο Διαχείρισης Δεδομένων (DMP) είναι ένα ζωντανό κείμενο που ξεκινά στους πρώτους έξι μήνες του έργου. Δεν είναι γραφειοκρατική άσκηση, αλλά βοήθημα προστασίας για τα δεδομένα σας. Χρειάζεται να ανταποκρίνεται σε 4 ερωτήματα: Τι δεδομένα θα παραχθούν; Πώς θα οργανωθούν και θα περιγραφούν; Πού θα τοποθετηθούν με σιγουριά; Πώς θα διαμοιραστούν και σε ποια χρονική στιγμή; Η εφαρμογή του υποδείγματος DMPonline από το OpenAIRE είναι μια επιτυχημένη τακτική που εξοικονομεί χρόνο.
Η αρχή «όσο ανοιχτό είναι δυνατόν, όσο κλειστό είναι απαραίτητο» είναι ο χρυσός νόμος. Υπάρχουν νόμιμοι αιτίες για να κρατήσετε δεδομένα μη προσβάσιμα, όπως η ασφάλεια προσωπικών δεδομένων υγειονομικών (GDPR) ή η εμπορική χρήση μιας καινοτομίας. Σε αυτές τις καταστάσεις, πρέπει να το αιτιολογήσετε στο DMP. Αυτό που δεν είναι αποδεκτό είναι το «κλειστά εξ αρχής». Οι κριτές αναλύουν σήμερα την επίπεδο της οργάνωσης δεδομένων με την παρόμοια ακρίβεια που αναλύουν την ερευνητική προσέγγιση.
Συγκεκριμένα, η οργάνωση των δεδομένων αρχίζει από την ονομασία των φακέλων. Μια συμφωνία όπως «ΕΡΓΟ_ΠΕΙΡΑΜΑ_ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ_ΕΚΔΟΣΗ» εμποδίζει το χάος. Η τοποθέτηση σε 3 αντιγραμμένα (ένα τοπικό, ένα σε θεσμικό server, ένα σε cloud) είναι το μικρότερο μέτρο προστασίας. Διαθέστε ώρα στη παραγωγή μεταδεδομένων: ένα φάκελο δίχως επεξήγηση είναι σαν ένα βιβλίο άνευ ονομασία στη
Ανθρώπινο Κεφάλαιο και Προσόντα
Πίσω από δημοσίευση και πατέντα βρίσκονται άνθρωποι με συγκεκριμένες δεξιότητες. Το ελληνικό ερευνητικό δυναμικό χαρακτηρίζεται από υψηλότατο ποσοστό κατόχων διδακτορικού, αλλά η πρόκληση είναι η συνάρτηση με την αγορά εργασίας. Βλέπουμε μια αυξανόμενη ζήτηση για Data Stewards και Research Software Engineers, ρόλους που δεν υπήρχαν πριν από μια δεκαετία. Αυτοί οι επαγγελματίες εξασφαλίζουν ότι τα ερευνητικά δεδομένα είναι FAIR (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable).
Η κινητικότητα των ερευνητών είναι δομικό στοιχείο του συστήματος. Οι δράσεις Marie Skłodowska-Curie (MSCA) δεν είναι μόνο υποτροφίες, αλλά συνολικά προγράμματα εκπαίδευσης. Ένας μεταδιδακτορικός ερευνητής που συμμετέχει σε ένα Δίκτυο Καινοτόμου Εκπαίδευσης (ITN) αποκτά εμπειρία σε τρεις ξεχωριστούς τομείς: ακαδημία, βιομηχανία και δημόσιο φορέα. Αυτή η τριχοτόμηση διαμορφώνει ένα προφίλ έτοιμο να ηγηθεί διεπιστημονικών ομάδων στο μέλλον.
Για τους νέους επιστήμονες, η ανάπτυξη εγκάρσιων δεξιοτήτων είναι εξίσου σημαντική με την εξειδίκευση. Η ικανότητα γραφής προτάσεων (grant writing), η διαχείριση έργων και η επικοινωνία της επιστήμης είναι εφόδια που αυξάνουν τις επαγγελματικές επιλογές. Συνιστούμε την παρακολούθηση εξειδικευμένων σεμιναρίων από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαχείρισης Έρευνας (EARMA) ή τα γραφεία μεταφοράς τεχνολογίας των πανεπιστημίων, που συχνά προσφέρουν δωρεάν εργαστήρια.
Η απώλεια εγκεφάλων (brain drain) αλλάζει σταδιακά μέσω στοχευμένων θεσμικών παρεμβάσεων. Προγράμματα επαναπατρισμού, όπως οι έδρες «Σταύρος Νιάρχος» ή οι θέσεις του ΙΤΕ (Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας), δίνουν ανταγωνιστικούς μισθούς και αυτονομία. Το σημαντικό για έναν έμπειρο ερευνητή που επιστρέφει δεν είναι μόνο ο μισθός, αλλά η δυνατότητα να δημιουργήσει τη δική του ανεξάρτητη ερευνητική ομάδα με βεβαιωμένη χρηματοδότηση για τα πρώτα πέντε χρόνια.
Διακρατική Δικτύωση και Σχεδιασμένες Συνεργασίες
Η επιστήμη είναι θεμελιωδώς διεθνής και η συμμετοχή σε ευρωπαϊκά δίκτυα πολλαπλασιάζει τον αντίκτυπο της εργασίας σας. Οι Δράσεις COST (European Cooperation in Science and Technology) είναι ο απλούστερος τρόπος για να κάνετε την αρχή. Δεν επιδοτούν την ίδια την έρευνα, αλλά πληρώνουν έξοδα δικτύωσης, ταξιδιών και συναντήσεων. Η συμμετοχή σε μια Δράση COST σας δίνει πρόσβαση σε μια κοινότητα εκατοντάδων ερευνητών και συχνά καταλήγει σε μελλοντικές προτάσεις Horizon Europe.
Οι διμερείς συμφωνίες της ΓΓΕΚ με χώρες όπως η Γαλλία, η Γερμανία και το Ισραήλ παρέχουν στοχευμένες προκηρύξεις. Αυτές οι δράσεις είναι ηπιότερο ανταγωνιστικές από τις πανευρωπαϊκές και διευκολύνουν βαθύτερη συνεργασία. Για παράδειγμα, ένα ελληνογαλλικό έργο μπορεί να χρηματοδοτηθεί από κοινού, με κάθε πλευρά να καλύπτει τα δικά της έξοδα από τον εθνικό της φορέα. Το προτέρημα είναι η απλοποιημένη γραφειοκρατία και η δυνατότητα ανταλλαγής διδακτορικών φοιτητών με πλήρη υποτροφία.
Η συμμετοχή σε μεγάλα συνέδρια απαιτεί στρατηγική, όχι απλή παρουσία. Επιλέξτε συνέδρια που προσφέρουν «matchmaking sessions» ή «poster pitches». Σχεδιάστε μια παρουσίαση διάρκειας τριών λεπτών που να εξηγεί το πρόβλημα, τη λύση και το τι ζητάτε (συνεργάτη, δεδομένα, χρηματοδότηση). Μην παραβλέπετε τα ψηφιακά εργαλεία: φροντίστε ένα ενημερωμένο προφίλ στο ResearchGate ή στο LinkedIn, όπου θα ανεβάζετε τακτικά τις επιστημονικές σας δημοσιεύσεις και τις επιτυχίες των έργων σας.
Ο ρόλος του Εθνικού Σημείου Επαφής (NCP) είναι σημαντικός και υποχρησιμοποιείται. Κάθε θεματική περιοχή του Horizon Europe έχει έναν κατάλληλο NCP στην Ελλάδα, συνήθως πλαισιωμένο από έμπειρους επιστήμονες. Μπορείτε να προγραμματίσετε δωρεάν ραντεβού για να αξιολογήσουν την ιδέα της πρότασής σας πριν την υποβολή. Θα σας απαντήσουν με ειλικρίνεια αν η ιδέα ανταποκρίνεται στην προκήρυξη, ποια είναι τα ευάλωτα σημεία και πώς να ξεπεράσετε τυπικά λάθη που συντελούν σε απόρριψη.
Εκτίμηση και Υπολογισμός Αντικτύπου
Η επίτευξη στην έρευνα δεν υπολογίζεται μόνο με τον πλήθος των δημοσιεύσεων. Το σύστημα αξιολόγησης μετατοπίζεται προς την ποιοτική εκτίμηση του αντικτύπου. Η Διακήρυξη DORA (San Francisco Declaration on Research Assessment) υποστηρίζει την αξιολόγηση του περιεχομένου ενός άρθρου και όχι του δείκτη απήχησης (Impact Factor) του περιοδικού. Ως ερευνητική μονάδα, πρέπει να εφαρμόζουμε αφηγηματικά βιογραφικά (narrative CVs) που παρουσιάζουν τη συμβολή μας στην επιστήμη και την κοινωνία με συγκεκριμένα παραδείγματα.
Ο αντίκτυπος έχει πολλές όψεις: επιστημονική, οικονομική, κοινωνική και πολιτική. Ένα έργο για την ποιότητα του αέρα στην Αθήνα έχει επιστημονικό αντίκτυπο αν εκδώσει νέα μοντέλα, αλλά κοινωνικό αντίκτυπο αν τα δεδομένα του χρησιμοποιηθούν από τον δήμο για να σταματήσει την κυκλοφορία σε μια περιοχή. Κατά τον σχεδιασμό ενός έργου, καταγράψτε συγκεκριμένους δείκτες απόδοσης (KPIs) για κάθε διάσταση. Μην περιοριστείτε σε αόριστες υποσχέσεις για «βελτίωση της ποιότητας ζωής».
Η επικοινωνία των αποτελεσμάτων στο ευρύ κοινό είναι χρέος, όχι περιττό. Οι δράσεις «Επιστήμη για την Κοινωνία» ζητούν πλέον ένα ολοκληρωμένο πλάνο διάχυσης. Αυτό καλύπτει δραστηριότητες όπως:
- Διεξαγωγή ανοιχτών ημερών στο εργαστήριο για σχολεία.
- Δημιουργία σύντομων βίντεο κινουμένων σχεδίων που αναλύουν τα αποτελέσματα.
- Παρουσία σε νυχτερινές εκδηλώσεις όπως η «Βραδιά του Ερευνητή».
- Γράψιμο άρθρων πολιτικής (policy briefs) για υπεύθυνους χάραξης πολιτικής.
Η εσωτερική παρακολούθηση ενός έργου γίνεται μέσω δεικτών απόδοσης (KPIs) που προσδιορίζονται στη συμφωνία επιχορήγησης. Αυτοί μπορεί να είναι ποσοτικοί (π.χ., 5 δημοσιεύσεις, 2 συνέδρια) ή ποιοτικοί (π.χ., υιοθέτηση μιας μεθοδολογίας από δημόσιο φορέα). Η συμβουλή μας είναι να ορίσετε ρεαλιστικούς στόχους. Είναι προτιμότερο να υποσχεθείτε 3 δημοσιεύσεις και να παραδώσετε 4, παρά να στοχεύσετε για 10 και να αστοχήσετε, δημιουργώντας αρνητική εικόνα για μελλοντικές αξιολογήσεις.